niedziela, 18 października 2020

Żelazo

Jakie funkcje pełni żelazo w ludzkim organizmie?

Przede wszystkim jest ono niezbędne do tego by tlen mógł być transportowany w naszym ciele. Między 60-70% obecnego w ludzkim ustroju żelaza zlokalizowane jest w hemoglobinie (białko zawarte w czerwonych krwinkach). Dzięki hemoglobinie tlen rozprowadzany jest po wszystkich komórkach organizmu. Drugim miejscem gdzie znajdziemy żelazo jest mioglobina, która jest białkiem przenoszącym i magazynującym tlen.  Wykorzystywana jest w sytuacji uszkodzenia mięśni.

Żelazo jest również niezbędne dla prawidłowego rozwoju mózgu u dzieci oraz dla produkcji niektórych hormonów oraz pośrednio bierze udział w syntezie neuroprzekaźników.

Ta ostatnia funkcja sprawia, że osoby z deficytem żelaza w ustroju mogą cierpieć na zaburzenia nastroju.

Niedobór żelaza na wczesnych etapach rozwoju ma wpływ na słabą mineralizację mózgu, co z kolei w konsekwencji ma długofalowy wpływ na funkcje behawioralne.Wczesny niedobór żelaza może mieć również w późniejszym okresie wpływ na układ glutaminergiczny i metabolizm energetyczny.

Tutaj warto nadmienić, że według przeprowadzonych badań dowiedziono iż układ glutaminergiczny pełni ważną rolę w patogenezie zaburzeń afektywnych oraz mechanizmie działania antydepresantów oraz leków normotymicznych (stosowane w zaburzeniach nastroju).

 Nadwyżki żelaza magazynowane są  w wątrobie, śledzionie, nerkach, surowicy krwi oraz w szpiku gdzie  występuje w dwóch postaciach – ferrytyny i hemosyderyny.

 

Wchłanianie żelaza i jego straty.

Już w żołądku kwas solny obecny w soku żołądkowym doprowadza do jonizacji żelaza, które następnie w dwunastnicy oraz w pierwszej części jelita czczego jest wchłaniane. Później integruje się ze specjalnym białkiem (apoferrytyną) w wyniku czego powstaje ferrytyna. Z tego kompleksu przyswajana jest do krwi i przenoszona za pośrednictwem transferryny.

Aż 80% żelaza pozyskiwana jest z rozpadu erytrocytów, natomiast pozostała pulę z zasobów zgromadzonych w ciele oraz produktów spożywczych.

Jedynie nieznaczne ilości żelaza wydalamy z moczem, kałem, potem oraz ze złuszczającym się nabłonkiem.  Do większych strat żelaza dochodzi w wyniku krwawienia, również miesiączkowego. Z tej przyczyny kobiety w wieku rozrodczym są bardziej narażone na niedobór tego pierwiastka.

 

Do czego prowadzi niedobór żelaza?

W wyniku niedoboru żelaza powstaje niedokrwistość niedobarwliwa. 

 

Jakie są objawy niedoboru żelaza?

- bladość skóry i warg

- osłabienie umysłowe

- trudności z zapamiętywaniem

- osłabienie siły mięśniowej

- kołatanie serca

- szybkie męczenie się

- obniżona odporność

- u dzieci ograniczony wzrost i słabszy rozwój psychiczny

- zwiększona wrażliwość na zimno

- duszności

- wypadanie włosów

- łamliwość paznokci

- czasem zdarza się pica czyli apetyt na niespożywcze produkty

Co ciekawe w badaniach odkryto, że osoby z zaburzeniami nastroju mają obniżony poziom żelaza oraz innych składników odżywczych. 

Nadmiar żelaza

Nadmiar żelaza występuje w wyniku wrodzonej predyspozycji do nadmiernego wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego i prowadzi do schorzenia o nazwie hemochromatoza.  W przypadku tego schorzenia nadwyżki żelaza odkładają się w narządach wewnętrznych (wątrobie, trzustce, sercu, stawach oraz korze nadnerczy powodując ich uszkodzenie). Śmiertelna dawka żelaza dla dorosłej osoby to ok. 200mg/kg masy ciała. Ten fakt pewnie uzmysłowi Wam dlaczego preparaty żelaza wydaje się wyłącznie z przepisu lekarza.

Źródła żelaza w pożywieniu.

W pokarmach znajdziemy dwa rodzaje żelaza, a mianowicie żelazo hemowe i niehemowe.

Przyswajalność tych dwóch rodzajów żelaza jest odmienna. Żelazo hemowe, które pochodzi z produktów zwierzęcych przyswajane jest w ok. 20%, natomiast żelazo niehemowe z produktów roślinnych w ok.5%.  Ewenementem jest żelazo znajdujące się w mleku kobiecym, ponieważ to wchłania się w aż 50%.

Możemy jednak poprawić bądź wręcz przeciwnie, pogorszyć przyswajanie żelaza niehemowego.

Jak zwiększyć wchłanianie żelaza z produktów roślinnych (żelaza niehemowego)?

- uwzględnić dodatek produktów o dużej zawartości witaminy C. Im więcej witaminy C w posiłku, tym lepiej. Produkty godne polecenia to papryka, brokuł, kiwi, świeżo wyciskany sok z pomarańczy, natka pietruszki, owoce jagodowe, cytrusy.

- niskie pH soku żołądkowego (za wysokie pH będzie np. u osób stosujących leki zobojętniające kwas żołądkowy). Aby nie wpływać niekorzystnie na kwaśność środowiska w żołądku najlepiej nie popijać posiłków i nie pić w ich trakcie. Pikantne przyprawy jak np. chrzan, imbir, pieprz kajeński pobudzają wydzielanie soku żołądkowego.

- obecność konkretnych aminokwasów: histydyny, lizyny

- obecność w posiłku mięsa, ryb lub drobiu

 Co zmniejsza przyswajanie żelaza?

- obecność kwasów fitynowych

- fosforany

- białka kazeinowe i serwatkowe, które znajdują się w produktach mlecznych

- wapń, mangan, miedź, cynk, kadm i ołów

- herbata i kawa

- produkty bogate w błonnik

- wino i piwo

Na to ile przyswoimy żelaza niehemowego ma również wpływ to jakie aktualnie mamy jego zapasy w organizmie, nasz stan zdrowia oraz ewentualne zaburzenia wchłaniania wynikające ze schorzeń bądź przyjmowanych leków.

Źródła żelaza hemowego:

- wątroba

- nerki

- serce

- przetwory mięsne z dodatkiem krwi np. kaszanka

- ryby

- drób

Źródła żelaza niehemowego:

- żółta jaj

- całe ziarna zbóż (pełnoziarniste pieczywo, mąka, otręby, zarodki pszenne)

- zielone warzywa liściaste (pietruszka, szpinak, szczaw)

- boćwina, korzeń pietruszki, buraki, brukselka, koperek

- warzywa strączkowe

- orzechy i pestki

 

Zapotrzebowanie na żelazo wynosi od 10-26 mg i uzależnione jest od wieku, płci, aktywności i stanu fizjologicznego.

Na niedobór najbardziej narażone są kobiety ciężarne, dzieci, miesiączkujące kobiety, osoby w podeszłym wieku, wegetarianie i weganie, sportowcy wytrzymałościowi, osoby cierpiące na przewlekłą niewydolność nerek poddawane dializom.

Aby sprawdzić gospodarkę żelazem należy wykonać morfologię krwi oraz zbadać poziom żelaza, ferrytyny i transferyny we krwi. 

Nigdy nie wolno suplementować żelaza na własną rękę, zawsze powinno się to odbywać na wyraźne zalecenie lekarza i pod jego stałą kontrolą!

 

 Artykuł ten nie może zastąpić porady lekarskiej lub dietetycznej, a jego jedynym zadaniem jest poszerzanie wiedzy na temat prawidłowego odżywiania.

 

Wykorzystane materiały:

https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/iron/             

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4253901/

http://www.fpn.ipin.edu.pl/archiwum/2011-zeszyt-2/rola-ukladu-glutaminergicznego-w-mechanizmie-dzialania-przeciwdepresyjnego-i-normotymicznego-w-chorobach-afektywnych.html

Helena Ciborowska, Anna Rudnicka - Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007

 

 

 

Brak komentarzy:

Publikowanie komentarza